تقدّم را به ابو ريحان بيرونى بدهيم راهى دور نرفته و سخنى به گزاف نگفته باشيم . « 1 » اسطرلاب تاكنون سخن از اسطرلاب فراوان گفته شد ، اينك توضيح بيشترى دراين‌باره خواهيم داد . اسطرلاب ، نام چند نوع ابزار اندازه‌گيرى نجومى كه براى سنجش ارتفاع ، بعد و ميل خورشيد و ستارگان ، و تعيين وقت در ساعات روز و شب ، قبله و زمان طلوع و غروب آفتاب و مقاصد ديگر - كه از بسيارى نتوان شمرد - به كار مىرفته است . اين دستگاه كه گاه آن را كهن‌ترين ابزار علمى جهان مىخوانند احتمالا در سدهء ق م در يونان ساخته شده است ، در حقيقت ، در دوران شكوفايى دانش ستاره‌شناسى يونانيان دو دستگاه اندازه‌گيرى متفاوت يكى به نام اسطرلاب حلقوى ، و ديگرى به نام اسطرلاب مسطح مورد استفاده بوده است ، آنچه بطلميوس در مجسطى با عنوان اسطرلاب از آن سخن مىگويد ، همان نوع حلقوى اسطرلاب است كه بعدها در جهان اسلام ذات الحلق ناميده شد ، و برخى نيز آن را اسطرلاب ذات الحلق ناميدند . گفته مىشود ابرخس دگرگونىهايى در اين ابزار به‌وجود آورده بود و احتمالا بطلميوس ( سدهء 2 م ) نيز به ابتكار خويش اجزايى بدان افزوده بود و آن را براى اندازه‌گيرى تفاوت طول نجومى ماه و خورشيد و نيز تعيين موضع هر

--> ( 1 ) . التفهيم ، بيرونى ، مقدمه همايى ، ص 119 و بعد .